روخانه لوتك از سرچشمه تا در ياچه :

 

 

 

لوتك داراي يك رودخانه قديمي و تاريخي است كه در حال حاضر از آن چيزي باقي نمانده ولي حدود آن در بعضي نقاط هنوز عميق و قابل شناسايي مي باشد .

اين رودخانه پس از گذشتن از جنوب قلعه سام نريمان با شيب ملايم به طرف لوتك در جريان بوده است و پس از گذشتن از كف مهد كودك و جنوب دبيرستان و شمال خانه هاي برات رخشاني و مرحوم حاج ملا ابراهيم رخشاني وجنوب شرقی قلعه لوتک به شيله افضل براهويي شهري مي ريزد

و پس از گذشتن از كنار دشت شرقي لوتك  كنار استاديوم و منبع آب با عمق 4متر به خط مستقيم حد فاصل دشت شرقي لوتك و جاده اصلي زابل ،زاهدان به دشت جنوبي لوتك در محل پوز چتله به سمت درياي ورمال جريان داشته و در نهايت به دريا مي ريخته است اين رودخانه پس از تسطيح اراضي ,وكانال كشي جديد در سالهاي اخير در جنوب لوتك به كلي از بين رفته ولي در محل شيله افضل و كودكستان و روبه روي دبيرستان عمق آن قابل تشخيص است .

وقتي از لوتك خارج شويم وبه سمت زاهدان در حركت باشيم روبه روي پمپ بنزين به طرف جنوب مي بينيم كه حد فاصل جاده اصلي زابل ،زاهدان و دشت شرقي جنوب لوتك م به خط مستقيم از كنار چاه منبع آب تا ده ابراهيم ميرزاخان خانه هايي به صورت پراكنده ساخته است كه انسان را به فكر فرو مي برد و شايد اين سؤال در ذهن ما خطور كند كه چرا اين خانه ها در كنار جاده و يادر كنار دشت شرقي ساخته نشده و در وسط زمين هاي كشاورزي ساخته شد و چرا به خط مستقيم از شمال به جنوب اين قريه هاي پراكنده ايجاد شده است

 

در ابتدا جوابش ساده است چون مي گويند هر كس در زمين زراعي اش خانه ساخته است ولي دراصل  و واقعيت ناانكار پذير آن اين است كه در گذشته هاي دور و قديم رودخانه هاي عظيم در اين مسير جريان داشته و مردم در كناراين رودخانه زندگي مي نموده اند چون تأمين آب آشاميدني و كشاورزي راحت و قابل دسترسي بوده است و بعدها كه تبديل به مرداب يا چونگ شده محل خوبي براي چراي دام ها شده وهمچنين وقتي تبديل به جنگل گز شده كه ،چوب آن براي گرم كردن خانه ها در زمستان و تهبه و طبخ غذا مورد استفاده قرارمي گرفته است.

 

و زماني كه عمق آن زياد بوده خانه ها را زهكشي مي كرده و زه و رطوبت به ديوار خانه ها آسيب نمي رسانده است و اگر سيلابي بر اثر وقوع باران ايجاد مي شده ، به خانه ها و حيوانات خانگي آسيب نمي رسانده است و همچنين

د رتابستان در بستر آن چاههاي عميق حفر مي كردند و از اين طريق آب شرب رمه هاي خويش را تأمين مي نموده اند. بعدها كم كم بر اثر وقوع باد هاي 120روزه و حركت اين رودخانه عظيم پوشيده شده و عمق آن كمتر از دو و يك متر شده است ميراسه كنار خانه هاي دادخدا مهدي ريگي و از چاه بزرگ بستر رودخانه آب مي كشيدندتا به رمه آب بدهند و در آن زمان حدود يك متر عمق داشته و عرض آن حدود پنجاه متر مي رسيد و خانه هادر لبه غربي رودخانه ودر سطحي بالاتر ساخته شده بود ولي حالا بر اثرطرح تسطيح اراضي ايجاد براي كانال ها و زهكشي هاي جديد اين رودخانه عظيم از ميان رفته است ولي همه مردم لوتك هنوز آنرا به ياد دارنددر آينده كه اين منطقه فقط خانه ساخته شود و جزيي از شهر جديد رامشار گردد ،هيچ كس حتي فكرش راهم نمي كند كه رودخانه اي خروشان و زيبا در اين بستر جنگي جريان داشته و چه بسا كاروانهاي تجاري بيشماري را هنگام گذشتن از اين رود با قهر و غضب را در بستر خويش دفن نموده باشد،

شايد بر اثر ساختمان سازي يا ايجاد چاه فاضلاب آثار آنها كشف شود شايد 100سال بعد و با تعجب گفته شود چطور ممكن است در اينجا بقاياي ظروف سفالين و طلا و نقره و جود داشته باشد

غافل از اينكه در كف خانه هايشان در گذشته اي بر پار ورنگين رودخانه اي سرمست و خروشان جاري بوده كه كسي را تاب مقاومت در مقابل آن نبوده است ولي به هر حال اين حق آيندگان است كه از گذشته اين منطقه و حوادث آن مطلع باشند و بدانند كه طبيعت روزگاري در اين منطقه حكمراني و كامروايي مي كرده و به مرور زمان تبديل به منطقه اي خشك و لم يزرع شده است كه توسط خانه هاي مسكوني مملو از جمعيت احاطه شده است و تاريخي جديد را براي خويش رقم زده است.

آري اين سر گذشت غم انگيز رود خانه لوتك است كه روزگاري با جوش و خروش در جريان بوده است رودخانه لوتك در واقع ادامه رودخانه هيرمند است كه در بستر سنارود جريان داشته است (قبل از سكونت انسان )و به خليج علي آباد (چاه نيمه چهارم) مي ريخته است و در دوران كم آبي به حالت رودخانه از مسير جنوب قلعه سام و شمال سكوهه به سمت لوتك

و از آنجا پس از گذشتن از پوز چتله به درياچه هامون در جنوب ورمال مي ريخته است پس از تغيير مسير رودخانه هير مند از سنارود به رود بيابان و رامرود پس از گذشتن آب از حوض دارو كندر به خليج ثور دغال مي ريخته است

و رودخانه لوتك علاوه بر زهكشي اراضي كشاورزي و انتقال سيلابهاي بهاري دراين ايام تقش انتقال آب رودخانه رامرود رابه سمت ورمال (درياچه هامون )بر عهده داشته است و پس از تغيير از مسير آب هيرمند به سمت كهك و از بين رفتن بند رستم توسط تيمور كه باعث خرابي شهرهاي جنوبي سيستان مثل روم قلعه گيردي حوض دارو كندر و غيره گرديد اين شاخه هيرمند به كلي خشك و رودخانه لوتك براي هميشه متروك گرديد ودر برخي مكانهاتبديل به مرداب گرديد كه با تجمع سيلاب هاي فصلي و مازاد آب نهرها و زمين هاي كشاورزي تبديل به شيله و آبگير و چنگ مي شده و در تابستان و فصل هاي كم آبي مورد استفاده مردم و دامداران و كشاورزان قرار مي گرفته است .در گذشته لوتک فعلی از جنوب بانک صادرات تا زهکش که حدفاصل لوتک فعلی ولوتک کهنه می باشد مرکز رودخانه ولبه های اطراف وساحل آسیب پذیر رودخانه لوتک بوده است .

بنابراین برای اینکه لوتک کهنه از گزند سیلابهای  مخرب فصلی در امان بماند ، آنرا در ساحل جنوبی رودخانه که ارتفاع بیشتری داشته است وهیچگاه توسط آب رودخانه وسیلابهای تخریب گر آن مورد هجوم واقع نمی شده توسط لشکرخان رخشانی تاسیس شده است و از جمله منزل خودش را بر روی ارتفاعات این دامنه رود ساخته است که در حال حاضر به عنوان تپه لشکرخان معروف است وهنوز برخی از اتاقهای منزل وی سالم است وبه روی رهگذران لبخند می زند.

بعدها که میزان بارندگی وبالتبع میزان آب رودخانه لوتک کاهش پیدا کرد ودر برخی نقاط به کلی خشکیده است توسط مردم لوتک کهنه تبدیل به باغ وباغچه شده وکم کم وقتی جاده اصلی زابل وزاهدان به جای عبور از پوز چتله از مسیر فعلی رد شد مردم به این مسیر که قبلا رودخانه بوده وحالا خشکیده است نقل مکان کردند.

از جمله مسیر هایی که هنوز یادآور گذشته ای با پیشینه  رونگ وکود می باشد زمین حاجی احمد رضایی روزبه روی دبستان پسرانه لوتک به نام کودهای حاجی احمد وداخل باغ حاج اصغر اصغری پشت آسیاب لوتک گودی های وسط باغ است که یاد آور مسیرهای انحرافی رودخانه بوده است وبعدها به عنوان جوی آب از انهااستفاده می شده است.

در سالهای اخیر با عبور جاده کمربندی لوتک از کنار لوتک کهنه در آینده ای نزدیک دوباره به شکوه وعظمت گذشته خویش (لوتک کهنه) باز خواهد گشت وتبدیل به مکانی تجاری ومسکونی خواهد شد ومسجد جامع عتیق ان نیز دوباره بازسازی وآبادان خواهد گردید.

 

رود هيرمند از كوه بابا در افغانستان كنوني سرچشمه مي گيرد كه از رشته كوههاي هندو كش ودر 40كيلومتري غرب كابل است وبه ارتفاع بيش از 4000متر مي رسد. اين كوه در فصل20 فقره 17 از بند هشن اوستا به نام (( آپارسن)) به معناي (( بلند تر از پرواز عقاب )) مي باشد.

محل دقيق سرچشمه رود هيرمند ، ارتفاعات كوتل اوني به بلنداي 4212متر در نزديكي پغمان از خوش آب وهواترين مناطق اطراف كابل است. در 44 كيلومتري ساخير در خاك افغانستان در پايين دست دهر آوود ، سد كجكي در سال 1950 ميلادي توسط شركت آمريكايي موريسن نودسن روي رودخانه هيرمند زده شده است . هيرمند پس از شكافتن دره هاي سهمگين كوهستاني پرپيچ وخم مخزن سد كجكي وارد منطقه بست كه محل اتصال رود ارغنداب به رودخانه هيرمند است مي رسد . قلعه بست را مي توان نقطه آغاز سيستان جغرافيايي شمرد. رود هيرمند پس از گذشتن از قلعه بست وارد منطقه بندركمالخان رخشاني مي گردد.

رود هيرمند از قلعه بست تا بندر ميانه در جهت جنوب – جنوب غربي حركت كرده وسپس در لندي والي محمد به سمت غرب مي چرخد وبعد از مسافتي در مير آباد وبندر كمالخان به سمت شمال تغيير مسير مي دهد. اين نقطه را مي توان نقطه اغاز دلتاي سيستان ومصب رودخانه سيستان يا سيستان تاريخي شناخت . بطور كلي از قلعه بست تا بندر كمالخان به صورت نيم دايره اي بزرگ از جنوب به شمال مي چرخد. واز اينجا به بعد تازمانيكه به خليج علي آباد يا سبز كيم وارد مي شود سنارود نام دارد. سنارود از همه نظر با رود بيابان تفاون دارد

 

وبايدگفت كه سنارود يا سينا رود متعلق به زمانهاي قبل از تاريخ واسكان بشر در دشت سيستان است. مصب سنا رود ، خليجي است كه در آن روستاي علي آباد وشمس آباد قراردارند. سنارود هرگز به عنوان رود كشت وكار انسانها مطرح نبوده است.

 

هانتيتگتون نيز مصب سنا رود يعني خليج علي آباد را مطالعه كرده است وي خطوط ساحي درياچه سيستان را به سه نوع تقسيم مي كند: 1 : خطوط ساحلي جديد 2: خطوط ساحلي متروكه نسبتا جديد 3 : خطوط ساحلي متروكه قديمي

از جمله خطوط ساحلي متروكه جوان تر ، هانتينگتون خطوط ساحلي لوتك ، سكوهه ، وسبز كيم را ذكر وتوصيف كرده است. هيرمند پس از گذشتن از خليج علي آباد وارد منطقه سكوهه وسپس لوتك ميگرديده است . در فصول پر آبي كل منطقه لوتك وسكوهه به صورت يك پارچه جزيي از درياچه سيستان مي شده است ودر مواقع ، كم آبي از طريق رودخانه اي عميق وارد منطقه سكوهه وقلعه سام مي شده است.

اين رودخانه در جنوب قلعه سام به دو شاه تبديل مي شده است كه يك شاخه از كنار قلعه سام وجنوب قلعه سان به سمت لوتك وسپس تنگه پوز چتله مي رسيده است . وشاخه ديگر به سمت تپه سكوهه جريان داشته ووپس از عبور از دو طرف تپه آنرا تبديل به جزيره مي نموده ،

وسپس از كناره دشت جنوب سكوهه به دشت ثور دغال مي رسيده وپس از نتصل شدن به رود خانه لوتك تبديل به رودخانه اي عظيم مي شده وپس از گذشتن از گدار پوز چتله به سمت ورمال جريان داشته است

وبه درياچه سيستان مي ريخته است. واز آنجا از طريق رودخانه شيله به گود زره تخليه مي شده است.