سه کوهه یکی از روستاهای تاریخی با بافت محلی دردهستان لوتک می باشدوقلعه سکوهه یکی از آثار ومفاخر منطقه سیستان است . این قلعه در تاریخ پر حادثه خود با زمان تغییر کرده وبعنوان میراث گذشته بر جای مانده است هرگوشه این قلعه نشان از تاریخ عظیم وبس کهن دارد . یکی از نکات قابل تامل در این بنا معماری کهن آن است نشان دهنده بخشی از تاریخ معماری این منطقه را در حدود 300 سال به تصویر می کشد .
بنای مذکور در مرکز روستای سه کوهه بر بالای تپه ای نسبتا مرتفع که گردا گرد آن را دشتی نسبتا هموار قرار گرفته است قرار دارد
این بنا در زمینی مرتفع و مستطیل شکل با مساحت 3700 متر مربع که تنها راه ورودی آن قسنت شرق است که با یک سراشیبی تند به میدان روستا راه پیدا می کند،ورودی دیگر آن در قسمت غربی است که نسبتا تخریب گشته و در میان خانه های روستا محصور گشته است .
وجه تسمیه:
سه کوهه در لهجه محلی سکوا) Sakava) تلفظ می گردد.این نام بنا بر نظر بعضی افراد گرفته شده از کلمه سکایی یا سکاها است .ولی این نظر در مقابل نظریه ایی که بنا به اظهارات افراد محلی ،گفته می شود مردود است.و بنا به اظهارت ،این منطقه زمانی به خاطر در مسیر قرار داشتن آب رودخانه زیر آب بوده و بعدها بخاطر تغییر مسیر رودخانه هیرمند بتدریج خشک شده و از زیر خاک بیرون آمده ابتدا این سه برآمدگی از آب بیرون آمده و به صورت سه جزیره در بین اب نمایان بوده که مردم به این دلیل به آن سکوهه یا سکوا می گویند و بر روی آن بنایی از خود بیادگار گذارده اند .
تاریخچه اثر :
قلعه سه کوهه یکی از قلعه های معروف سیستان می باشد که در دوران افشاریه تا اواخر دوران ناصرالدین شاه قاجار آباد و معمور بوده و به عنوان آخرین کرسی نشین سیستان به ثبت رسیده است.بنیانگذار آن خاندان سرابندی بوده است که در فرایند مهجرت در دوره نادر شاه وارد سیستان می شوند .اوج حیات سیاسی و نظامی این قلعه مربوط به زمان ناصرالدین شاه قاجار است بگونه ایی که در جریان تکاپوهای استعماری دولت انگلستان و جدا سازی بخشهایی از ایران نقش بازدارنده مهمی را ایفا نموده و در لشکرکشی به هرات نقش فعالی را عهده دار بوده است .
((سردار علیخان سربندی))اولین کسی بود که به حکومت مرکزی دولت ایران گردن نهاد و پرچم ایران را در سال 1231ه.ش برفراز قلعه سه کوهه بر افراشت .حاکم قلعه در زمان افشاریه میر قنبر خان بوده و پس از وی میرکوچک خان که قلعه جنوبی به نام اوست و فرزندانش لطفعلی خان و بعد برادرش علیخان که حاکمان بعد سیستان هستند که علیخان اولین کسی است که نسبت به ایران اظهار تابعیت کرده و دختر بهرام میزرا یکی از شاهزاده خانم های ایرانی را به همسری گرفت و به خانواده سلطنتی متصل شد که برج فلک سر را برای این نو عروس بپا کرد .
پس از علیخان که توسط برادرزاده اش (تاج محمد الدین سردار پردل خان )در برج فلک سر به قتل رسید .دیگر جانشینان سربندیها بطور محلی حکومت کردند و حکومت از این خاندان گرفته شد و به امرای قائن داده شد ولی سربندیها بطور محلی حکومت کردند .
شواهدی بدست آمده که در این قلعه ضرابخانه سکه بوده که در آن زمان بنام حاکم سکه ضرب می شد .
موقعيت طبيعي:
زابل يكي از پر جمعيت ترين شهرستانهاي استان سيستان و بلوچستان در كنار درياچه هامون و ارث تمدن اصيل سيستان با بناهاي تاريخي همچون شهر سوخته، كوه خاوجه، قلعه سه كوهه، قلعه رستم، دهانه غلامان و … ميباشد.
اين شهر در شمال استان د منطقه سيستان در طول جغرافيايي 29 61 و عرض 1 31 قرار دارد ارتفاع متوسط از سطح دريا 478 متر و ميزان بارش ساليانه بطور متوسط 51 ميليليتر است درياچه هامون در فاصله حدود 40 كيلومتري غرب اين شهرستان قرار دارد و رودخانههاي مهم آن هيرمند، شيله، و بادهاي 120 روزه از مشخصههاي بارز طبيعي منطقه بشمار ميآيد. بلندترين ارتفاع در دشت سيستان كه از هر جاي دشت قابل رويت است كوه خواجه ميباشد.
موقعيت اسقرار قلعه :
بناي مذكور در مركز روستاي سه كوهه بر بالاي تپهاي نستا مرتفع كه گرداگرد آن را دشتي نسبتا هموار فرا گرفته است قرار دارد اين بنا در 33 كيلومتري جاده زابل به زاهدان طول جغرافيا 28 ، 26 ، 61 و عرض 44 ، 46 . 30 قرار گرفته است. از شمال غربي به قلعه سام و از شمال شرقي به دشتهايي كه صورت نيم دايرهاي بزرگ روستا را فرا گرفته و از جنوب به روستاي دلآسا و از غرب به اراضي روستاي لوتك ميرود ميگردد.
اين بنا را ميتوان پس از كوه خواجه يكي از بلندترين عارضه در دشت سيستان ذكر كرد كه توسط بشر ساخته شده است. اين بنا در زميني مرتفع و مستطيل شكل با مساحت 3700 متر مربع كه تنها راه ورودي آن قسمت شرقي كه با يك سراشيبي تند به ميدان روستا راه پيدا ميكند، ورودي ديگر آن در قسمت غربي است كه نسبتا تخريب گشته و در ميان خانههاي روستا محو گشته است. قابل ذكر است ارگ سوس كه در واقع سومين برآمدگي يا سومين كوه اين اثر است با مساحت 2000 متر مربع در قسمت شمال غربي قلعه به فاصله حدود 20 متر قرار دارد كه در حال اضر بصورت مسكوني از آن استفاده ميشود كه گمان ميرود و از شواهد چنين به نظر ميآيد كه روزگاري اين ارگ و قلعه لبه هم پيوسته بودهاند.
موقعيت جغرافيايي :
زابل در شمال استان سيستان و بلوچستان در منطقه سيستان در طول جغرافيايي 28 ، 26 ، 61 و عرض 44 ، 46 ، 30 قرار گرفته است.
از شمال غربي به قلعه سام و از شمال شرقي به دشتهايي كه به صورت نيم دايرهاي بزرگ روستا را فرا گرفته و از جنوب به روستاي دلآسا و از غرب به اراضي روستاي لوتك محدود ميشود.
وضعيت اقليمي منطقه :
شهرستان زابل داراي اقليم بياباني گرم و خشك ميباشد. ميانگين بارش ساليانه در اين شهرستان 6/59 ميليليتر و متوسط دوامي آن در سال 82 از 49 الي 5/9 درجه سانتيگراد در تغيير است.
روستاي سه كوهه داراي ميزان بارش ساليانه به طور متوسط 51 ميلي ليتر است. اين منطقه داراي بادهاي 120 روزه كه از مشخصه منطقه سيستان است و همچنين بادهاي لوار، گاوكش و غيره است.
همچنين در مسير حركت شن هاي روان منطقه است كه اين حركت باعث تخريب و پر شدن داخل قلعه آسيب رساندن جدي به آن شده است و به طور كلي اين منطقه داراي آب و هواي خشك حاره اي است.
وضعيت توپوگرافي منطقه :
روستاي سه كوهه در منطقه سيستان با 478 متر ارتفاع از سطح دريا قرار گرفته و بلندترين ارتفاع در منطقه كه از هر كجاي دشت سيستان قابل رويت است كوه خواجه مي باشد از طرفي اين روستا در حدود 5 فرسخي درياچه هامون قرار گرفته و قلعه سه كوهه با 31 متر ارتفاع از سطح منطقه يكي از مرتفع ترين نقاط بعد از كوه خواجه مي باشد.
موقعيت استقرار قلعه :
همانطور كه از نقشه هم پيداست خانه هاي مسكوني بعد از متروكه شدن قلعه در حريم آن احداث شده است و در گذشته بر روي شيب و بلندي اطراف قلعه خانه اي وجود نداشته است. و نيز ارگ سري كه در واقع سومين برآمدگي يا سومين كوه اين اثر است با مساحت حدود 2000 متر مربع در قسمت شمال غربي قلعه به فاصله حدود 200 متر قرار دارد. و در حال حاضر مسكوني است. احتمالاً از شواهد به نظر مي رسد روزگاري اين ارگ به قلعه متصل بوده است. و همچنين طريقه دسترسي به جاده و راههاي ارتباطي در نقشه مشخص شده است. (وضع موجود)
انتقال نيرو در اثر رانش :
تحليل نيروها، فضار حاصله از پوشش سقف بر ناحيه پاكار فوق العاده است. علاوه بر نيروي فشاري مذكور نيروي ديگري از رانش طاق حاصل ميشود وجود دارد با قطور ساختن ديوار زير طاق ميتوان عكس العملي در مقابل رانش پوشش به وجود آورد.
در مجموع نيروهاي وارده از پوشش طاق به قوسها و از آنجا به ديوار و سپس به سطح زمين منقل ميشود. در ضمن نيروي كمي نيز به ديوار كه طاق به سمت آن متمايل شده نيز وارد ميشود.
طاقهاي آهنگ موجود در قلعه :
طاقهاي آهنگ در اين قلعه به دو صورت با خيز كم و طاق با خيز بيشتر يا طاق بيز مورد استفاده قرار گرفته است خيزهاي كم در راهروها و خيزهاي بيشتر در اتاقها استفاده شده است.
سقف سيستاني :
پس از ديوار چيني و زدن قوس طاقچه و دربها نوبت به زدن سقف سيستاني ميشود. سقفها بصورت گنبدي و بعضا به سبك يزدي ساخته ميشود. به اين شكل كه كمتر از نيمي از سقف از يك طرف و به همين ميزان از طرف ديگر ساخته ميشود وقتي پايه هاي سقف كه روي ديوار اتاق قرار مي گيرند و زودتر به هم برخورد ميكنند، به هم رسيدند به ترتيب از هر طرف چند رديف چيده ميشود و كار ادامه مي يابد تا سقف به پايان برسد.
ابعاد و اندازه سقف سيستاني (گنبدي) :
بلندي گنبد40/1 تا 50/1 متر مي باشد. خشت 22×22 سانتي متر مربع چهارگوش، با گل بدون كاه ساخته ميشده كه ضخامت ديوار 22 سانتي متر دور ميخورده است و هر خشت 6 كيلوگرم وزن دارد.
بررسي پوشش ها :
طاق آهنگ: اين طاق به شكل نيم استوانه تو خالي ميباشد و از حركت يك قوس در امنتداد يك خط بوجود ميآيد. مقطع اين قوس ميتواند به شكل يكي از مقاطع قوسهاي ايراني باشد استفاده از اين نوع طاق معمولا مناسب با فضاي زيرين ان و معمولا فضايهاي مستطيل شكل مثل راهروها، ايوانها و … ميباشد. يا به عبارت ديگر فضاهايي كه داراي يك محور فضايي هستند از نظر اجرايي طاقهاي گهوارهاي يا آهنگ به دو روش پر و روس و با كمك يك لنگه يا دو لنگه گچي قابل اجرا است.
اجراي پوشش طاق گهوارهاي :
زمينه پاكار با خشت فارسي شروع ميشود كه در حالت مايل و شيبدار در ملات نصب ميگردد. رج بندي شامل دو خشت به شكل مايل و رج سوم سه خشت به طور مايل نصب ميگردد.
عمل شروع پوشش به صورت مايل در رجهاي پاكار ضلع مقابل نيز تكرار ميشود. بناي رجهاي قوث از دو طرف تا وسط تيزه به صورت مثلث قائم الزاويه اي كه اصطلاحا « لچكي » گفته ميشود ساخته شده و زمينه كار آماده پوشش طاق ميگردد. عمل پوشش طاق به حالت خبري زدن و كاربند كردن بين ملاتخورها مخصوصا ددر سر تيزهها انجام ميگردد. ضخامت اين نوع پوشش يك خشت است. پس از رسيدن به آخرين رج انتهايي در ديوار طولي، ساختن ديواره مقابل عرضي جهت پاطاق نيز بنا ميشود با پوشش رجهاي مايل انتهايي به شكل فارسي، تيزه طاق بسته ميشود.
اجراي اين پوشش همچون ساير پوشش ها بدون قالب بوده و فقط به مهارت سازنده بستگي دارد. پس از پوشش طاق معمولا سطح بالاي پوشش دوغاب گچ ريخته ميشود تا پيوند كلي بين رجها به وجود آمده و طاق مقاومت گردد.
تاريخچه اثر :
اگر بخواهيم از قدمت قلعه گفته باشيم بايد به گذشته بسيار دورتر و قبل از نادرشاه برگرديم. خود سه كوهه همانطوري كه گفته شد از قبل وجود داشته است و بعنوان يكي از شهرهاي بزرگ سيستان مطرح بوده است. در زمان نادرشاه افشار چون جمعيت منطقه سيستان كم بوده است جهت افزايش جمعيت منطقه، نادرشاه مايل بوده در مدت کوتاه بر جمعيت سيستان بيفزايد، از روش كوچ اجباري استفاده كرد و فرمان داد صدها خانوار از اقوام سربنديهاي قبايل چادر نشين ايالت شيراز را به آنجا بفرستند رئيس قبيله ميرقنبر تحت عنوان كلانتر در سكوهه مستقر شد.
در اين زمان هر چند كه جمعيت سيستان چندان زياد نيست اما از نژادهاي گوناگوني تشكيل شده است كه عبارتند از ايرانيهاي بومي منطقه سربنديها كه به فرمان نادرشاه به اين ناحيه نقل مكان كرده اند.
جانشينان ميرقنبر عبارت بودند از پسرش ميركوچك سپس نوه اش محمدرضاخان و بالاخره ميرخان. به علت كم توجهي حكومت فتحعلي شاه به اين منطقه دور افتاده تقريبا بطور مستقل عمل ميكرد او به پيروي از همسايگان بلوچ خودش بيش از پيش به زمينهايي
دست گذاشت که به قبايل کياني تعلق داشت و او پس از مرگ پنج فرزند بر جاي گذاشت ، محمودرضا خان ، عليخان ، شاهنوازخان ، سردار محمد و محمدرضا ، محمد رضا هم از لحاظ عرف و هم از لحاظ شرع رييس قبيله به شمار مي آمد.
بنابراين او بدون هيچ مخالفتي ميراث پدري را تصاحب کرد اما چون هفت پسر از خود باقي گذات و براي پسر ارشدش لطفعلي خان ارجحيت خاصي قايل بود با صلب امتياز از برادر خود عليخان و بر خلاف آداب و رسوم رايج منطقه وي را به جانشيني خود منصوب کرد .
عليخان اولين کسي بود که تسليم حکومت ايران شد و پرچم ايران را روي سه کوهه به سال 1852 ميلادی برافراشت ، عليخان رييس
طايفه سربندي نسبت به ايران اظهار تابعيت نموده و با ازدواج با يک شاهزاده خانم ايراني مقتخر گرديد . ( دختر بهرام ميرزا)
وپس از بازگشت به سيستان برج گوشة شمالي سه کوهه را جهت اقامتگاه نوعروس و همسر تازة خويش برپاساخت وآن را برج فلک سر ناميد.
پايان حکومت عليخان سرابندي :
يکي از رويدادهاي مهمي که در منطقة سيستان در آن زمان رخ داده بود اين بود که عليخان سربندي به دست پسر عموي خود تاج محمد دين سردار پردل خان در برج فلک سر به قتل رسيده بود . اين واقعه يکي از رويدادهاي مهم اين ناحيه بوده است که بيلو شرح مفصلي از آن را در گزارشات مـأ موريت در سيستان ذکر کرده است.
بدين طريق بود که عليخان سربندي دوران حکومتش در سيستان به پايان رسيد وسردار پردل خان جاي او را گرفت ، که حکومت او تا حدود يکصد سال پيش ( اواخر قاجاريه ) ادامه داشته است .
گفتنيها حاکي از آن دارد که در آنجا 1200 خانة گلي وجود داشته است و در نقشه هاي جغرافيا سه کوهه را به منزلة يکي از بزرگ سيستان ضبط کرده اند که حدود بيش از هزار نفر جمعيت و 50 سرباز درآنجا مستقر بوده است. بر اساس پرس وجويي که از کهنسالان روستا به عمل آمده ميگويند در اين قلعه سکه ضرب ميشده است و همينطور چاهي در ضلع جنوبي قلعه وجود دارد که به هنگام جنگ جسدها را داخل آن مي انداختند، اين چاه بسيار عميق بوده به طوريکه هنگاميکه اهالي سنگ در آن ميانداخته اند صداي آن شنيده نمي شده است امروزه از اين نقطه چاله اي باقي مانده است که خاک آن را پر مرده است.
به هر حال اين قلعه بخشي از تاريخ سيستان است که مسايل سياسي و اجتماعي زيادي درآن رخ داده است و بخشي از تاريخ چند صد سالة اخير سيستان را يدک مي کشد.
